منصور نصیری : عدنان حاج، فتوژورنالیست لبنانی، که بیش از 10 سال با خبرگزاری رویترز همکاری داشت، سال گذشته در جریان جنگ لبنان با دستکاری دیجیتالی دست کم دو تا از عکس هایش اعتبار حرفه ای برای خود باقی نگذاشت. اتفاقاً هر دوی این عکس ها در مجموعه عکسی که رویترز از درگیری های لبنان و اسرائیل منتشر کرد، وجود داشتند. و بعد از این که رویترز متوجه این دستکاری ها شد، نه تنها عدنان حاج را اخراج کرد، بلکه همه 920 عکسی را که از او در آرشیو داشت، حذف کرد. اما ماجرا چطوری لو رفت؟ چارلز جانسون، نویسنده وبلاگ پرخواننده Little Green Footballs، 5 آگوست عکسی از عدنان حاج را که شهر لبنان را بعد از بمباران نشان می داد، با لینک به رویترز در وبلاگش منتشر کرد و نوشت که این عکس آشکارا دستکاری شده است. منظور او دودی مصنوعی بود که در (بخشی از) عکس شهر را فراگرفته بود. انگار که تصویر دود در چند جای عکس تکثیر شده باشد. و جانسون با ریزبینی نوشت که این تکثیر فقط منحصر به دود نمی شود و حتی ساختمان ها هم با استفاده از فتوشاپ شبیه سازی شده اند. این نوشته سروصدای زیادی میان وبلاگ ها ایجاد کرد. خیلی ها به کمک جانسون آمدند و موضوع در حد فاجعه مطرح شد. خبرگزاری رویترز خیلی سریع واکنش نشان داد. قبول کرد که این عکس دستکاری شده و بعد از معذرت خواهی به مخاطبانش توضیح داد؛ «از نرم افزار ویرایش عکس در این اثر استفاده ای نامناسب شده است.» و بعد نسخه اصلی عکس را منتشر کرد. اما این همه داستان عدنان حاج نبود. وبلاگ نویس دیگری که با نام مستعار می نویسد، در وبلاگش، My Pet Jawa، عکس دیگری را که حاصل دستکاری حاج بود منتشر کرد. در این عکس، یک -16 F اسرائیلی در حال موشک باران جنوب لبنان دیده می شود که انگار هم زمان دارد سه تا موشک به مقصد شلیک می کند. این وبلاگ نویس کشف کرد که دو تا از این موشک ها اثر تکثیر دیجیتالی است. این بار سروصدا شدیدتر بود و رویترز چند روز بعد این موضوع را تایید کرد. و ماجرای رسوایی رویترز و همکار عکاسش، حاج، همچنان ادامه پیدا کرد. دیگر وبلاگ ها دو تا عکس دیگر از این عکاس را پیدا کردند که در پس زمینه هر دو، ساختمانی خراب شده وجود دارد که ثابت است. اما زیرنویس دست کم یکی از عکس ها تقلبی است. بنا بر ادعای خبرگزاری، یکی در 24 ژوئیه گرفته شده با زیرنویسی که عنوان می شد ساختمان خراب شده، مقر طرفداران حزب الله بوده در جنوب لبنان. عکس دوم در 5 آگوست منتشر شده با زیرنویس دیگری که نشانه خانه را در حوالی شهر بیروت می داد. وبلاگ نویس دیگری در عکس های عدنان حاج زنی را پیدا کرد که بنا بر ادعای عکاس خانه اش در 22 ژوئیه خراب شده و بعد در عکس دیگری، عکاس ادعا کرده همان زن در 5 آگوست خانه اش خراب شده است. در واقع این عکاس برای بسیاری از عکس هایش که در یک روز خاص گرفته بود زیرنویس های غیرواقعی می نوشت تا آن عکس ها را مربوط به روزهای مختلف نشان دهد و این طوری وانمود می کرد که مثلاً یک هفته روی سوژه اش کار کرده. عکس های زیادی از او پیدا شد که در آنها یک شخص خاص- که احتمالاً عدنان او را به عنوان مدل استخدام کرده بوده- در جاهای مختلف و مثلاً صحنه های متفاوت مناطق جنگی حاضر شده و در حال راه رفتن، گریه کردن و ژست های دیگر از او عکس گرفته بود.ششم ماه آگوست خبرگزاری رویترز اعلام کرد همه همکاری هایش را با عدنان حاج قطع خواهد کرد. حاج در دفاع از خود اعلام کرد که دستکاری مهمی نکرده و تغییر دیجیتال عکس ها در حد زدودن غبار و بهتر کردن نور عکس هایش بوده وقتی در شرایط جنگ نمی توانسته در نور و شرایط خوبی کار کند. هفتم ماه آگوست، رویترز تصمیم گرفت همه 920 قطعه عکس این عکاس متقلب را از آرشیوش حذف کند. هر چند دهم مارس 2007 دوباره عکسی از او در این خبرگزاری منتشر شد که سال قبل، در فوریه 2006 گرفته شده. ژانویه 2007 رویترز اعلام کرد تحقیقات داخلی این موسسه خبری موجب شد که یکی از دبیران ارشد عکس این خبرگزاری اخراج شود.

گهی پشت بر زین

البته همیشه حق با وبلاگ ها و وبلاگ نویسان نیست. پارسال چارلز جانسون در وبلاگش به عکسی از جیم ویلسن هم شک کرد. عکسی که در صفحه اول روزنامه معتبر نیویورک تایمز منتشر شد و پای خواننده ای غربی را نشان می دهد که روی سن دارد برای سربازان امریکایی در عراق آواز می خواند. سیم میکروفن خانم خواننده در بخشی از عکس ناپدید شده است و چیزی که جانسون نوشت همین بود؛ برای بهتر دیده شدن چهره سربازها، عکس دستکاری شده و سیم میکروفن حذف. وبلاگ های دیگر نیز شروع کردند به حمایت از جانسون. اما عکاس حرفه ای، ویلسن، حرف های جالبی در جواب به وبلاگ نویسان خشمگین داشت. او نوشت که آن عکس را با سرعت پایین شاتر گرفته است و اگر وبلاگ نویسان خوب دقت کنند متوجه می شوند که سیم میکروفن چون در دست خواننده حرکت داشته، محو شده و رد بسیار کم رنگ سیاه با کمی دقت در عکس دیده می شود. وبلاگ نویسان بعد از پاسخ ویلسن، به اشتباه و عجولانه قضاوت کردن شان پی بردند.

وبلاگ؛ رسانه ای حقیقت مدار

در جریان این اتفاق ها و جنجال هایی که عکس های آقای حاج آفرید، نکته مهم شاید برملا شدن دروغ گویی (سهوی یا عمدی) رسانه های جریان اصلی در برابر حقیقت مداری وبلاگ ها باشد. به نظر کارشناسان رسانه قدرت وبلاگ ها و در سطحی وسیع تر، اینترنت در این است که برای کشف حقیقت و برملا کردن خطاها نیازی به صرف وقت و انرژی زیاد ندارد. در نبود اینترنت لازم است ابتدا دبیران و بعد مدیران رسانه ای را برای انتشار آن چه که حقیقت دارد قانع کنی. و چه بسا که زیر بار نروند (به خصوص اگر فردی شناخته شده در رسانه ها نباشی) یا به سختی راضی به انتشار شوند. در حالی که کمی دانش فنی کافی است که فضایی از آن خود داشته باشی برای نظارت. نظارت بر جامعه، سیاست، رسانه و...بسیاری از کارشناسان به خصوص قدیمی تر ها این شیوه نظارت را درست نمی دانند و می گویند که باید این وظیفه را به روزنامه نگاران سپرد چرا که وبلاگ ها پر از دروغ و شایعه و حرف های طنز و جدی اثبات نشده هستند. قبول که بسیاری از وبلاگ نویسان از اصول ابتدایی کار روزنامه نگاری بی خبرند، منبع مشخص و قابل اعتنا ندارند و در خبررسانی صحت و دقت را فدای سرعت می کنند، اما نمی شود از کنار قدرت نظارتی عجیبی که دارند به راحتی گذشت. ممکن است آینده نزدیک حرف کارشناسانی را که از هجوم بی قانونی در وبلاگ ها می ترسند تایید کند، ممکن است بار دیگر به اصول روزنامه نگاری ایمان آوریم. اما مهم این است که در این لحظه، در این روزها که رسانه های جریان اصلی به سیاست و پر کردن جیب هاشان بیشتر از کشف حقیقت علاقه دارند، وبلاگ ها دارند وظیفه نظارتی یک رسانه را به خوبی انجام می دهند.

روزنامه شرق-دوشنبه، 24 اردیبهشت 1386-شماره 856